लोहमार्ग : मुंबई चा खरा प्राणवायू

( मी स्वतः जन्माने मुंबईकर असल्याने मला मुंबई लोकल्स प्रकाराची व्यवस्थित माहिती आहे, ही आधीच कबूली देतो )

तर सांगायचं असं, की आता एक अ मुंबैकर म्हणून ( गेले २७ वर्षे मी मुंबईकर नाही ) मुंबईत येतोय, अगदी तसाच मी प्रमुख मेट्रो शहरांत म्हणजे कलकत्ता, दिल्ली, चेन्नई मध्ये तर अर्ध मेट्रो शहरांत उदा बंगळूर, हैदराबाद आणि ह्याच्या किंचित खाली म्हणजे पुणे, अहमदाबाद, सुरत, नागपूर इत्यादी शहरांमध्येही फिरत असतो. अर्थात कामाच्याच निमित्ताने.

मुंबईत तर परिचयाचे असल्याने, आणि आता दिल्ली, चेन्नई आणि कलकत्त्यात देखील मी लोकल किंवा मेट्रो ह्या मार्गेच फिरून कामे करतो. अतिशय चोख असा हा साथीदार आहे. गर्दी फिर्दी जरा धरून चालायचे. तर ह्यासारखा वेळेत आपल्या गंतव्य ( हा शब्द सुद्धा रेल्वे नेच शिकवला  ) स्थानी पोचविणारा दुसरा साथीदार नाही. अगदी आधीपासूनच पुणे मुंबई प्रवास सुद्धा माझा मार्ग म्हणजे लोहमार्ग. शक्य नसेल तरच रस्त्याने.

हल्ली पुण्यात मेट्रो झालिये पण पुणेकर आणि चटकन कामे मार्गाला लावण्याची नॅक असलेला मुंबईकर ह्यांच्या वर्तणुकीत असलेला प्राथमिक फरक हा देखील रेल्वे मुळेच आहे. त्यामुळे अगदी मुंबईत येऊन राहिला नाहीत, तरी लोकल वापरायचे कुतूहल जागृत करा. शिवाय चालणे आपोआप होतेच. १० हजार पावले ही मुंबईकर व्यक्ती करिता अत्यंत किरकोळ बाब आहे.

माझे वेळापत्रक नव्हे.. "ऊर्जा पत्रक"

सोबतचे छायाचित्र आहे २७ जुलै च्या  सकाळ सत्परंग मधील. पान २ वरचे. वीणा वर्ल्ड च्या  वीणा पाटील ह्यांच्या "किचन आणि टॉयलेट" ह्या लेखातील. 

ह्या लेखात अजूनही छान संदर्भ सापडतील, तरीही आपल्या विषयाला धरून हे समर्पक वाटलं.

वीणा ह्यांनी सकाळची वेळ ही सूचित केली आहे, ज्यात त्यांना नवीन उपक्रमासाठी आवश्यक अविचलित एकाग्रता सापडलेली आहे. ह्यावेळी त्यांची ऊर्जा देखील सर्वोत्तम असते.

मी माझ्या वेळापत्रकाला आता ऊर्जापत्रक असे संबोधायला सुरुवात केली आहे. आणि "वेळेचं व्यवस्थापन" ह्या कालबाह्य संकल्पनेतून खरेच बाहेर पडण्याची गरज आहे आता. 

एक गोष्टीची कबुली : की शेवटी आपण वेळच तर manage करतो ना;  मग कशाला ही नवीन फंडूगिरी ?

META ची संकल्पना 

हे डिजीटल विश्वातील meta नाही. तर मी माझ्यासाठी केलेले एक सूत्र. कोणताही वेगळा विचार अंमलात आणताना काही गोष्टी द्याव्याच लागतात. त्या म्हणजे META.

M = Money

E  = Energy 

T  = Time 

A  = Attention 

ह्यातील Money, Time ह्या गोष्टी आवर्जून द्याव्या लागतात. पण Energy म्हणजे ऊर्जा मात्र खर्ची पडते. आवर्जून न देताही. ही स्वतः ची कल्पक ऊर्जा म्हणतो आहे मी. ही माझीच असते. ही सर्व ऊर्जा म्हणजे सर्जनशील, धैर्यशील, तुलनात्मक वगैरे मूल्यमापन करणारी मेंदूची शक्ती. आत्मशक्ती. 

माझाच नवीन प्रकल्प असल्याने ही ऊर्जा माझीच जात असते, आणि मलाच लावावी लागेल,लागते. ह्यात काहीच करता येत नाही. ही पुन्हा भरूनच काढावी लागते. आपण बऱ्याचदा म्हणतो की .... फुकट वेळ गेला यार! 

हे दुःख वेळ गेल्याचं कमी, आणि आता पुन्हा सगळं नव्याने करावं लागणार ह्याचं अधिक असतं. त्यामुळे अशी वेळ कमीतकमी यावी ह्याकरता आधी आपलं Attention म्हणजेच व्यवधान कुठे ठेवायचं हे ठरल्यास बहुमोल फायदा होतो. 

म्हणून ऊर्जापत्रक.

ऊर्जापत्रक म्हणजे :- 

# कमी गोष्टींचा संकल्प करणे 

# कोरडी शिस्त टाळून आनंदावर भर देणे

# ऊर्जा खाणाऱ्या गोष्टी हळूहळू नामशेष करणे

# आणि ह्यानुसार क्रमवारी करत वेळेची आखणी करणे.

रोजचे नियोजन नव्हे 

आपल्याला कॅलेंडर शी खेळायला जाम आवडतं. आणि मज्जा येते. करुयात. पण रोज प्रत्येक दिवशी हे व्हायलाच हवं असं नाही. उदा: एखादा लेख किंवा blog किंवा व्हिडीओ करायचा ठरवला, तर नेम नका लावू सुरुवातीला. किंवा चालायला जायचं ठरवलं, तर रोजच चालायला हवं असं काही नाही. कोरडी शिस्त जर तुम्हाला प्रेरित करत असेल तर त्यात पुन्हा मानसिक शक्ती म्हणजे ऊर्जा खर्च. 

जेव्हा वाटेल, तेव्हा विचार करून पहा.. "आत्ता लिहून पाहावं का ? व्हिडिओ ला  मस्त मूड आहे, करू का ?" आतून "हो" आलं, की झालं. करायला सुरू करा, जमेल तितकेच करा. अट्टाहास नको. 

स्वतः चाच ट्रेंड पहा ...

अशा पद्धतीने करा. फक्त व्यवधान राहू दे. आपलं ध्यान इकडे तिकडे भटकू द्यायचं नसेल तर व्यवधान म्हणजे Attention कुठे ठेवायचं हे आठवा. ते तुम्हाला दर्शक ठरेल. काही काळ स्वतः ला द्या. निष्कारण मोजमाप नको. आपला आपल्याला अंदाज येतो, आणि तो दाखवतो की अमुक गोष्ट मला अमुक कालावधीत किती वेळा जमते.साधारण ठरवा. की आठवड्यातून, पंधरवड्यातून मी दोन लेख लिहू शकते, किंवा आठवड्यात साधारण दोन दिवस मी संध्याकाळी ३० मिनिटे चालायला जाऊ शकतो किंवा आठवड्यातून एक व्हिडिओ मला तयार करता येईल वगैरे.

अतिरिक्त, जास्तीचे ध्येय नको 

सगळ्या जगाचाच हा रेटा असतो, की पहिल्या ३ महिन्यांत घेतलेल्या ध्येयापेक्षा आता जास्त वगैरे. हे पूर्ण टाळा. आपले उद्दिष्ट हे आहे, की जास्त काळ आनंदाचे काम आनंदाने करत वेळ जायला हवा आहे. त्यामुळे काहीच काळ एखादे काम करण्यापेक्षा एक आनंदाचा शाश्वत मार्ग शोधणे. त्यामुळे 

मोजके करू, 

जे आपोआप कायम, सहज, 

आत्मशक्ती न लावता होत राहील.

कंटाळा आला तर चक्क थांबा.

लिहिता लिहिता खूपच कंटाळा आला तर थांबा. ब्रेक घ्या. मध्येच WhatsApp तपासा. पण त्यात गढून जावू नका. घरातले एखादे काम करा. उदा. पत्नीला, स्वतः ला चहा करणे, वगैरे. परत बसा. तरीही नाही वाटले, तर सोडून द्या. फिर कभी.

प्रेरक वाटला विचार तर करून पहा, तुमचा काही वेगळा विचार असेल तर कमेंट मध्ये जरुर कळवा.

संस्था अंतर्गत प्रशिक्षणाचे महत्त्व

कालच एका संस्थेत "समन्वयक" अर्थात Co-Ordinator म्हणून काम करत असलेल्या एका व्यक्तीशी संवाद सुरु होता. ती तिथल्या कर्मचारी वर्गाच्या विचित्र वागण्याबाबत खेद कम आश्चर्य व्यक्त करीत होती. कारण देखील तसेच होते. 

सदर संस्था ही एक सामाजिक संस्था आहे, ५० वर्षे जुनी , उदात्त विचारांनी निर्मित झालेली आहे. मूल्ये स्पष्ट आहेत, अधोरेखित देखील असावीत. आणि वर्षानुवर्षे अनेक अनुभवी व्यक्तींच्या चाळणीतून चाळून झालेली असणार. 

तर त्यांचे एक व्यावसायिक मूल्य असे कि इथे येणाऱ्या कर्मचारी मंडळींना "लेटमार्क" केला जात नाही. कारण असे, कि ही काम करणारी मंडळी देखील तशी संघर्षमय परिस्थितीतूनच आलेली असतात. तर त्यांना मानवता वादी दृष्टीकोनातून इतकी सवलत देणे हे देखील एक प्रकारचे सामाजिक भान व काम आहे. अशी सवलत देवू करणारी मी तरी पहिलीच संस्था पाहिली. आणि हेच दुखणे आमच्या समन्वयक व्यक्तीचे होते. 

की असे असून देखील, इथे काम करणारे कर्मचारी संस्थेचा खूप ( उगाचच ) दुस्वास करतात. नावे ठेवतात, वगैरे. संस्थेच्याही  काही  डाव्या  बाजू  असणारच  रे  अशी माझी खास खोचक शंका देखील काढून झाली. पण एकंदरीत संस्थेकडून फार अन्यायकारक काही घडत नाहीये हे लक्षात आले. मग असे का बरे होत असावे ?

सामाजिक संस्थेबाबत अशी स्थिती असेल, तर खाजगी नफा उद्दिष्टीत संस्थांबद्दल काय बोलावे ? 

पण अगदी हे काळे , हे पांढरे असे नको करायला, कारण अशाही अनेक संस्था ( खाजगी ) , ज्यांना "उद्योग" म्हणता येईल, पाहण्यात आहेत, ज्यांच्या बद्दल कर्मचाऱ्यांना नितांत आदर आहेच, शिवाय ते स्वत: आनंदी देखील आहेत.

मला भासलेल्या काही गोष्टी :-

१. खाजगी संस्थांबाबत बोलायचं झाल्यास, नुसता "नफा" ह्यापलीकडे काय विशेष आपण करतोय, कोणत्या प्रकारे लोकांच्या आयुष्यात ( म्हणजे ग्राहक वर्गाच्या ) क्रांतिकारक बदल घडवून आणीत आहोत, हे शोधणे, तपासणे, आणि ते व्यवस्थित लिहून काढणे. 

२. ह्या मूल्याकरिता स्वत: प्रवर्तक, किंवा मालक मंडळी किती कटिबद्ध आहेत ह्याचं स्वत: वस्तू निरपेक्ष मूल्यमापन करणे. 

३. ह्या नंतर आपल्या विविध संबंधित व्यक्तींमार्फत ही अंतर्गत मूल्ये कशी पोहोचतील, ह्याचा कृती कार्यक्रम तयार करणे.

प्रत्येक संबंधित व्यक्ती करिता ह्यासाठी शिस्तबद्ध प्रशिक्षण अत्यंत आवश्यक आहे. म्हणजे नवीन रुजू होणारे, बढती प्राप्त होणारे, पदभार बदललेले, वगैरे वगैरे.

हे फक्त मोठ्या नव्हे, तर अगदी एक - दोन व्यक्ती असणाऱ्या संस्थांकरिता देखील आवश्यक आहे. आपण ज्या संस्थेकरिता काम करत आहोत, ती संस्था काय आहे, तिची मूल्ये काय आहेत हे समजल्यास कर्मचारी वर्ग टिकवून ठेवण्यास त्याचा निश्चितपणे उपयोग होईल.

अनुप वैद्य : सुरुवातीपासून Clarity चे उत्कृष्ट उदाहरण ...

" आपण मराठी ५००० फुटाच्या factory पासून सुरुवात करतात आणि म्हणतात ... बघू या कसे चालते ते आणि मग ....."

अनुप वैद्यांच्या ५०,००० स्क्वेअर फुटांच्या factory मध्ये त्यांच्या केबिन मध्ये बसून आम्ही गप्पांना सुरुवात केली. मी अगदी सगळे detail सांगणार नाही, कारण हा काही मुलाखती घेणारा Youtube Channel नाही. तरी त्यांचा पसारा लक्षात यावा आणि काय घेता येईल ते घ्यावे ह्यासाठी ह्या पोस्ट रुपी हा खटाटोप. 

आधी जरा खालील फोटो पाहून घ्या.( मी काही प्रो नव्हे )

उल्लेखनीय ....

1. Tefabo Products नावाने त्यांचे एक Fabrication unit आहे. २०१८ साली सरळ ३५,००० फुटाच्या शेड मधून हे त्यांनी सुरु केले. हातात कोणतीही Order नव्हती. होता तो दांडगा अनुभव, लौकिक ( क्षेत्रातला ) आणि दूरदृष्टी. 
2. वैद्य सरांनी फक्त ठरवले की पवन उर्जा क्षेत्रात लागणारे Fabrication करायचे २०३० पर्यंत आणि उत्तुंग भरारी घ्यायची. ( त्यांच्या शब्दांत Exponential Growth ) आत्मविश्वास हा खूप घासून घासून गुळगुळीत झालेला शब्द वाटला इतका अनुप सरांकडे ठाम पणा आहे.
3. कधी कधी येणारे कठीण प्रसंग लीलया हाताळणाऱ्या वैद्य सरांकडे Cash Flow चे उत्तम ज्ञान आहे.
4. Capex कमी हे त्यांचे जणू सूत्रच आहे. त्यामुळे निष्कारण अवजड यंत्रसामुग्री मध्ये पैसा गुंतवून ठेवण्या ऐवजी ते माणसांत गुंतवितात.
5. सुरुवातीला महिन्याला ४ ते ५ लाख रु इतका लहानसा Turnover पासून सुरु झालेली Tefabo आता ७० कोटी ना पोचली आहे, पुढील वर्षी १०० कोट असणार हे अनुप सरांचे ठरलेलेच आहे. 

ह्यातून काही प्रेरक वाटले, तर नक्की प्रतिक्रिया रूपाने येवू द्यात !

Mass Market बद्दल थोडे ....

प्रत्येक व्यावसायिकाला काय हवं असतं ? 

• चांगला ग्राहक 
• जास्त प्रमाणात चांगले ग्राहक 

जसजसा व्यवसायातील वर्षे पुढे सरकत जातात, तसतसे आपले बरेवाईट अनुभव हे ठरवत जातात. तरीही नवनवीन अनुभव येतंच राहतात. ह्या भाऊ गर्दीत अनेक ग्राहक सुटतात, तर नवनवीन मार्केट्स तयार होतंच राहतात. 

साधारणत: ग्राहक मिळविण्याची प्रक्रिया ही खालीलप्रमाणे असते :-

• माहित नसलेले ग्राहक परंतु खूप मोठे मार्केट ( Mass Market ) 
• नव्याने परिचित होणारे परंतु तुलनेने माहित नसलेलेच ग्राहक 
• व्यवसाय करण्यास उत्सुक ग्राहक ( अधिक परिचित ) 
• ग्राहक ( उत्तम परिचित )
• परत परत घेत राहणारे किंवा रेफर करणारे ग्राहक 

मुळात ही प्रक्रिया सुरु होते Mass मार्केट पासून. हे mass मार्केट कोणते हे ठरविता आले, तर मात्र आपले पुढचे परिश्रम ( जे घ्यावेच लागतात ) अधिक वेचक, मोजके, निवडक होतील. हा विषय धरून निवडक ची १० डिसेंबर ची मीटिंग झाली. प्रत्यक्ष Video पाहिल्यास हे लक्षात येईल.

Co Working....

Co Working हा Start Ups साठी नवा प्रकार नाही. आमच्या स्नेही स्वप्ना कुलकर्णी ज्या स्वतः एक CA आहेत, त्या अनेक वर्षे Indicube co-working मधून काम करतात.

Co-working म्हणजे एकत्रित resources वाटून घेणे. Concept नवीन नाही. आमच्या वेळी टेबल स्पेस, केबिन स्पेस होतंच. मी तसेच माझ्या अनेक मित्रांनी अशा प्रकारे व्यवसाय केलेला आहे.माझा पहिला जरा बरा उद्योग बोरिवली पूर्व येथून टेबल स्पेस मधून सुरू झाला. नंतर बोरिवली खूप लांब पडू लागलं, तर ठाणे पश्चिम येथे पंडित हाऊस मधून अनेक वर्षे मी व्यवसाय केला. ही देखील केबिन स्पेस. नंतर पुण्यात आल्यावर सुद्धा कृष्ण लीला चेंबर ही केबिन स्पेस होती.

Concept तोच फक्त attributes बदललेत. पूर्वी एक ऑपरेटर फोन घेऊन intercom द्वारे transfer करी, आता mobile जमान्यात हे गायब झाले आहे. पण बाकी तसेच आहे. नाही म्हणायला जरा access control, Mobile वर SMS वगैरे गोष्टी आल्यात, तरी जुनी दारूच नवीन बाटलीत. 

तसे पाहता, startup शब्द नवीन. Concept तोच की !

Rework मध्ये स्टार्टअप प्रकाराची पार करून टाकली आहे !

तर या नव्या co-working मध्ये work station share होतात, wifi अमर्यादित राहते, AC असतो, व शांतता ही. स्वप्ना ह्यांच्या WORK SPACE चे भाडे ८००० आहे. Area उत्तम आहे. एखाद्याला सुरूवात करायला उत्तम पर्याय ( जर कुणी येणार असेल आपल्याकडे तर )

आपले विचार ?????